EU mở rộng "hàng rào" thương mại với Trung Quốc

Quan hệ thương mại giữa EU và Trung Quốc đang bước vào giai đoạn nhạy cảm hơn khi thặng dư thương mại ngày càng lớn của Bắc Kinh với châu Âu làm gia tăng sức ép chính trị và kinh tế đối với Brussels.

Động thái trên diễn ra trong bối cảnh nhiều nước thành viên EU kêu gọi Ủy ban châu Âu (EC) xây dựng thêm các công cụ phòng vệ thương mại để ứng phó với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ hàng hóa Trung Quốc.

Theo số liệu được Nikkei Asia dẫn lại, thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc đạt 359,8 tỷ euro trong năm 2025, tương đương gần 1 tỷ euro mỗi ngày.

Trong khi lượng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc tiếp tục tăng mạnh ở các lĩnh vực như xe hybrid, pin, thiết bị năng lượng mặt trời và hóa chất, xuất khẩu của châu Âu đối với nhiều mặt hàng như nông sản, thực phẩm và rượu vang lại suy giảm.

Sự mất cân đối này đang tạo sức ép lên nhiều ngành công nghiệp của châu Âu.

Truyền thông châu Âu gần đây cho biết, Volkswagen đang cân nhắc cắt giảm khoảng 100.000 việc làm và đóng cửa 4 nhà máy tại Đức. Trong khi đó, một báo cáo của công đoàn Italy cảnh báo ngành ô tô châu Âu có thể mất thêm khoảng 600.000 việc làm trong thập kỷ tới.

Ông Tobias Gehrke, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR) - tổ chức nghiên cứu chính sách đối ngoại có trụ sở tại Berlin - cho rằng nguy cơ không chỉ nằm ở việc các doanh nghiệp đóng cửa mà còn có thể làm suy giảm năng lực công nghiệp và ảnh hưởng tới môi trường chính trị của châu Âu.

EU mở rộng "hộp công cụ" phòng vệ

Hiện nay, EC có thể áp dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp hoặc tự vệ đối với hàng nhập khẩu.

Đến cuối năm 2025, hơn 75% trong tổng số 172 biện pháp phòng vệ thương mại đang có hiệu lực của EU được áp dụng đối với hàng hóa Trung Quốc, trong đó có mức thuế bổ sung lên tới 35,3% đối với xe điện sản xuất tại Trung Quốc.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các công cụ hiện hành chưa đủ hiệu quả vì chủ yếu xử lý từng nhóm sản phẩm riêng lẻ và thời gian điều tra thường kéo dài từ 12-14 tháng.

Theo bà Emilie Kerstens, chuyên gia thương mại của Flint Global - công ty tư vấn chính sách có trụ sở tại Brussels - khoảng thời gian này quá dài đối với những ngành có tốc độ thay đổi nhanh và năng lực sản xuất lớn như Trung Quốc.

Bên cạnh các biện pháp thuế quan, EU cũng đang tăng cường sử dụng các công cụ phi thuế quan.

Theo Quy định về trợ cấp nước ngoài (FSR), EC có thể can thiệp khi doanh nghiệp nước ngoài nhận trợ cấp không công bằng tham gia đấu thầu hoặc mua bán - sáp nhập tại châu Âu.

Tháng 4 vừa qua, quy định này đã khiến một doanh nghiệp Trung Quốc rút khỏi liên danh đấu thầu dự án tuyến metro tại Lisbon.

EU cũng siết quản lý các nền tảng thương mại điện tử và bắt đầu áp phí hải quan đối với các bưu kiện giá trị thấp nhằm hạn chế dòng hàng giá rẻ từ bên ngoài.

Trong khi đó, Công cụ chống cưỡng ép kinh tế (ACI), được thông qua năm 2023, cho phép EU áp dụng nhiều biện pháp đáp trả nếu một quốc gia sử dụng sức ép kinh tế đối với các nước thành viên. Tuy nhiên, công cụ này đến nay vẫn chưa được kích hoạt.

Không chỉ là thuế quan

Theo Nikkei Asia, một điểm đáng chú ý là EU đang kết hợp chính sách thương mại với chính sách công nghiệp nhằm tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong khối.

Ủy ban châu Âu đã đề xuất Đạo luật Thúc đẩy Công nghiệp (Industrial Accelerator Act), trong đó các khoản đầu tư nước ngoài vào những lĩnh vực chiến lược có thể phải đáp ứng các điều kiện như liên doanh với doanh nghiệp châu Âu hoặc chuyển giao công nghệ.

Đồng thời, EU cũng đang xây dựng các quy định mới về an ninh mạng, dược phẩm và chuỗi cung ứng nhằm giảm phụ thuộc vào các nguồn cung bên ngoài.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron còn thúc đẩy xây dựng một cơ chế tương tự Mục 301 của Đạo luật Thương mại Mỹ, cho phép EU áp dụng các biện pháp đáp trả đối với những quốc gia bị cho là có hành vi thương mại không công bằng.

Brussels cũng đang nghiên cứu một công cụ mới nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các linh kiện và nguyên liệu quan trọng.

Trung Quốc bác bỏ cáo buộc

Về phía Bắc Kinh, Trung Quốc bác bỏ các cáo buộc cho rằng nước này tạo ra tình trạng dư thừa công suất hoặc cạnh tranh không công bằng.

Theo Nikkei Asia, người phát ngôn Bộ Thương mại Trung Quốc hồi tháng 5 tuyên bố Bắc Kinh sẽ "kiên quyết đáp trả" nếu EU tiếp tục áp dụng các biện pháp hạn chế mới.

Trong khi đó, tài khoản Yuyuan Tantian trên mạng xã hội - kênh có liên hệ với Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) - cũng khẳng định Trung Quốc đủ khả năng ứng phó ngay cả khi quan hệ thương mại với EU tiếp tục xấu đi.

Dù vậy, 2 bên vẫn duy trì đối thoại. Ông Maros Sefcovic dự kiến sẽ tới Bắc Kinh vào tháng 10 để tiếp tục thảo luận các giải pháp nhằm thu hẹp mất cân đối thương mại.

Đối với Việt Nam, việc EU gia tăng các biện pháp bảo vệ ngành sản xuất có thể tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức. Trong ngắn hạn, một số doanh nghiệp có thể hưởng lợi nếu EU tìm kiếm nguồn cung thay thế ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, các yêu cầu về xuất xứ, chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn thương mại nhiều khả năng cũng sẽ được siết chặt hơn, đòi hỏi doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải nâng cao năng lực đáp ứng để tận dụng cơ hội từ sự dịch chuyển này.