Ứng xử trên không gian số: Từ “thế giới ảo” đến trách nhiệm thật

“Thế giới ảo” nhưng hậu quả thật

Theo Hiệp hội Internet Việt Nam (VIA), từ khi chính thức kết nối Internet (19/11/1997) đến cuối năm 2025, cả nước đã có gần 80 triệu người dùng Internet. Trung bình người Việt dành khoảng 7 tiếng mỗi ngày trên mạng để học tập, làm việc và tương tác. Kết quả này cũng đưa Việt Nam nằm trong số các thị trường mạng xã hội năng động nhất Đông Nam Á với mức độ sử dụng vượt xa mức trung bình của khu vực. Internet không chỉ là công cụ mà đã trở thành “không gian sống thứ hai” nơi các cá nhân và tổ chức tương tác, chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm và hình thành những dòng chảy dư luận xã hội.

Song song với những lợi ích to lớn mà công nghệ số mang lại, môi trường mạng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với đời sống văn hóa và công tác quản lý xã hội. Thông tin sai lệch, tin giả, nội dung bị thao túng bằng trí tuệ nhân tạo, các chiến dịch công kích cá nhân hay ngôn ngữ kích động, bạo lực…đang bủa vây người dùng. Trong khi đó, tốc độ lan truyền thông tin nhanh, khả năng ẩn danh cao và phạm vi tiếp cận rộng khiến các hành vi lệch chuẩn trên mạng có thể nhanh chóng gây ra những tác động tiêu cực. Trong đó đối tượng thanh niên là những người dễ bị tác động và gây nên những hệ lụy khó lường.

Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Thanh niên (Trung ương Đoàn), gần 17% thanh niên nước ta sử dụng internet và mạng xã hội từ 8 giờ mỗi ngày trở lên. Con số này là lời cảnh báo về nguy cơ nghiện mạng xã hội, tác động sâu sắc đến tâm lý, hành vi và quá trình học tập của người trẻ. Nhiều bạn trẻ đang dành từ 9 đến 13 tiếng mỗi ngày cho điện thoại và các trang mạng xã hội. Trong đó, phần lớn thời gian được dùng cho mục đích giải trí.

Em Trần Thùy Ninh, thôn 5, xã Yên Khánh cho biết: “Hiện nay em đang tham gia và sử dụng nhiều nền tảng mạng xã hội khác nhau như Facebook, Zalo, TikTok, Instagram, chủ yếu để giải trí, kết nối bạn bè và mua sắm trực tuyến. Tuy nhiên, đi cùng với sự tiện lợi đó là không ít nội dung xấu độc, thông tin sai lệch hoặc những video, bài viết mang tính chất câu view, thiếu kiểm chứng, khi xem lâu dần chúng em sẽ bị cuốn theo mà không nhận ra”.

Tại Ninh Bình, với tốc độ chuyển đổi số mạnh mẽ, không gian mạng cũng trở thành nơi phát sinh không ít những hành vi lệch lạc. Từ những bình luận khiếm nhã về các sự kiện văn hóa địa phương đến việc phát tán thông tin sai lệch về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội khiến mạng xã hội trở thành môi trường cho các thông tin xấu độc lan truyền rất nhanh.

Thời gian qua, lực lượng Công an tỉnh Ninh Bình đã xử lý rất nhiều các cá nhân sử dụng mạng xã hội đăng tải bình luận, chia sẻ thông tin không có căn cứ, sai sự thật, vi phạm các quy định của pháp luật.

Nổi bật, trong đợt cao điểm bảo đảm an ninh, trật tự phục vụ cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp, nhiệm kỳ 2026 - 2031, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý 5 trường hợp sử dụng mạng xã hội đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật. Trong đó, đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với 2 trường hợp; giáo dục, răn đe đối với 3 trường hợp còn lại.

Có thể thấy, không gian mạng tuy là “ảo” nhưng những tác động của nó đến đời sống xã hội lại hoàn toàn “thật” và ngày càng sâu rộng. Trước thực trạng đó, việc nâng cao văn hóa ứng xử trên không gian mạng là yêu cầu cấp thiết, thể hiện trách nhiệm của mỗi cá nhân. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của xã hội số.

Từ “Bộ Quy tắc” đến hành động thực tiễn

Ngày 5/3/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 423/QĐ-BVHTTDL về Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số (sau đây gọi là Bộ Quy tắc). Ngày 27/3/2026, UBND tỉnh Ninh Bình đã ban hành Kế hoạch số 95/KH-UBND về việc triển khai thực hiện “Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số” trên địa bàn tỉnh. Trong bối cảnh “thế giới ảo” đang tác động mạnh mẽ đến “giá trị thật”, việc ban hành các văn bản đã góp phần định hướng hành vi và nâng cao trách nhiệm của mỗi người khi ứng xử trên môi trường số.

Theo đánh giá của các chuyên gia, Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số là bước phát triển mới so với Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội được ban hành năm 2021. Sau gần 5 năm triển khai, bối cảnh công nghệ đã có nhiều thay đổi sâu sắc. Sự bùng nổ của video ngắn, livestream, thương mại điện tử, cùng với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đã khiến các hoạt động trên không gian mạng vượt xa khái niệm “mạng xã hội” trước đây. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi điều chỉnh từ mạng xã hội sang toàn bộ môi trường số là bước điều chỉnh cần thiết, phản ánh đúng thực tiễn phát triển của công nghệ.

Một điểm đáng chú ý của Bộ Quy tắc là việc xác lập những nguyên tắc ứng xử mang tính nền tảng. Mọi cá nhân và tổ chức khi tham gia môi trường số cần tuân thủ pháp luật Việt Nam; tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác; ứng xử văn minh, lịch sự; tôn trọng các giá trị văn hóa, đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc; khuyến khích sử dụng họ tên thật hoặc danh tính hợp pháp; thận trọng khi chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng; chịu trách nhiệm đối với nội dung thông tin do mình đăng tải hoặc chia sẻ,…

Bộ Quy tắc cũng đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của các cơ quan báo chí, truyền thông và các đơn vị hoạt động quảng cáo, biểu diễn nghệ thuật. Trong đó, yêu cầu tăng cường cung cấp thông tin chính xác, định hướng dư luận xã hội, lan tỏa các giá trị văn hóa tích cực; đồng thời chủ động đấu tranh, phản bác tin giả và thông tin sai lệch trên không gian mạng.

Ông Trần Đức Long, Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh đánh giá: Đối với đội ngũ người làm báo trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, Bộ Quy tắc và Kế hoạch số 95 của UBND tỉnh là các văn bản định hướng quan trọng cách ứng xử văn hóa trên môi trường số và cũng chính là sự tiếp nối và mở rộng các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong điều kiện mới.

Nếu như trước đây, hoạt động báo chí chủ yếu diễn ra trong khuôn khổ tòa soạn, chịu sự kiểm soát chặt chẽ của quy trình biên tập, thì ngày nay, mỗi tài khoản cá nhân của nhà báo trên mạng xã hội cũng trở thành một “kênh truyền thông” có sức ảnh hưởng rộng lớn. Điều này càng được nhấn mạnh trong Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam do Hội Nhà báo Việt Nam ban hành, yêu cầu người làm báo phải thận trọng trong phát ngôn, không lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng.

Cũng theo Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh, với vai trò là tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ, Hội Nhà báo tỉnh đã triển khai đồng bộ, hiệu quả và có những giải pháp nhằm định hướng hành vi, lan tỏa thông tin tích cực, góp phần xây dựng môi trường truyền thông lành mạnh.

Trong thời gian tới, để thực hiện nghiêm túc, hiệu quả các yêu cầu trong Kế hoạch của UBND tỉnh, Hội Nhà báo tỉnh sẽ tập trung một số giải pháp như tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng và nhận thức về trách nhiệm xã hội; thường xuyên quản lý, giám sát và định hướng hành vi ứng xử trên môi trường số; phát huy vai trò nêu gương của người làm báo; đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số và năng lực truyền thông hiện đại…

Có thể nói, ngay sau khi Bộ Quy tắc và Kế hoạch 95 của UBND tỉnh được ban hành, các cấp, ngành đã tích cực triển khai, trong đó nổi bật nhất là vai trò của các tổ chức, đoàn thể chính trị - xã hội trên địa bàn tỉnh. Bà Đỗ Thị Hiếu, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Hải Hậu cho biết: “Ngay sau khi Kế hoạch được ban hành, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã đã triển khai đến các hội viên bằng nhiều hình thức như đăng tải trên các nhóm Zalo, trang Fanpage do Hội quản lý, lồng ghép nội dung tuyên truyền trong các buổi sinh hoạt chuyên đề”.

Hội Phụ nữ xã Hải Hậu hiện có trên 8.500 hội viên với trên 75% số hội viên sử dụng mạng xã hội. Thời gian qua, Hội đã tổ chức các buổi tuyên truyền pháp luật kết hợp phổ biến kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn như: không đăng tải chi tiết thông tin cá nhân, giấy tờ tùy thân, giấy khen, thành tích học tập của bản thân, con cái; không chia sẻ những thông tin thiếu kiểm chứng, không bình luận gây chia rẽ, mất đoàn kết; cẩn trọng khi mua hàng trên mạng xã hội;…

Bà Đỗ Thị Hiếu chia sẻ thêm: “Một trong những quy định mà chúng tôi rất đồng tình đó chính là yêu cầu “sử dụng họ tên thật và thận trọng khi đăng tải thông tin cá nhân của người khác, đặc biệt là bảo vệ dữ liệu trẻ em”. Hiện nay, tính năng “Người dùng ẩn danh” trên Facebook đang tiềm ẩn không ít nguy cơ gây kích động, chia rẽ làm ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của người dùng mạng xã hội, nhất là các em học sinh, sinh viên. Vì vậy, chúng tôi kỳ vọng những yêu cầu mới sẽ giúp loại bỏ những thông tin xấu độc, góp phần bảo vệ phụ nữ và trẻ em trên không gian số”.

Không gian mạng sẽ chỉ thực sự trở thành môi trường an toàn, lành mạnh khi mỗi người dùng ý thức được rằng mọi hành vi, phát ngôn của mình đều có tác động đến cộng đồng. Từ những quy định mang tính định hướng như Bộ Quy tắc ứng xử đến hành động cụ thể trong đời sống số hằng ngày, việc hình thành văn hóa ứng xử chuẩn mực không thể chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý mà cần sự tự giác của mỗi cá nhân. Khi mỗi người “sử dụng mạng có trách nhiệm”, xã hội số mới có thể phát triển bền vững và nhân văn.