Ngôi nhà nguyên mẫu của cụ Bá Kiến - Báu vật hơn một thế kỷ ở làng Vũ Đại
Tọa lạc trên khu đất rộng gần 900m² tại làng Đại Hoàng xưa (xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam cũ), nay là xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình, ngôi nhà gắn liền với nhân vật Bá Kiến - hình tượng nổi tiếng trong tác phẩm “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao. Nhân vật này có nguyên mẫu là ông Trần Duy Bính, còn được gọi là Bá Bính, một nghị viên Bắc Kỳ từng sinh sống tại đây. Chính từ không gian ngôi nhà và đời sống làng quê Đại Hoàng xưa, nhà văn Nam Cao - khi ấy là thầy giáo Thứ đã xây dựng nên hình tượng Bá Kiến điển hình cho tầng lớp cường hào nông thôn trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Công trình cổ hơn 100 năm tuổi
Ngôi nhà được dựng bởi cụ Trần Duy Hanh (thường gọi là Cựu Hanh), một lái buôn giàu có trong vùng. Theo các tư liệu, công trình được khởi dựng từ năm 1904. Để xây nhà, cụ Hanh đã thuê hơn 20 thợ mộc tài hoa ở Cao Đà, phủ Lý Nhân xưa về dựng nhà và làm ròng rã gần một năm mới hoàn thành.
Ngôi nhà được xây theo kiểu ba gian truyền thống Bắc Bộ, gồm bốn hàng cột với tổng cộng 16 cột gỗ lim lớn. Toàn bộ kết cấu gỗ trong nhà từ cột, kèo, xà, li tô đều làm bằng gỗ lim quý. Trên các văng, kèo được chạm khắc tinh xảo nhiều chữ Nho, họa tiết rồng, thể hiện vị thế và sự sung túc của gia chủ thời bấy giờ.
Tường nhà xây bằng gạch nung, liên kết bằng vôi trộn mật mía, bồ hóng và các phụ gia dân gian. Sân nhà lát gạch nung rơm, đến nay vẫn khô ráo, không rêu mốc, không trơn trượt. Dù đã nhuốm màu thời gian, ngôi nhà vẫn giữ được vẻ cổ kính, gần như nguyên trạng của giai đoạn 1940 - 1945.
Đặc biệt, theo bà Trần Thị Ngà (xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình) - người trông coi lâu năm tại ngôi nhà chia sẻ: Suốt hơn 100 năm tồn tại, mái ngói của ngôi nhà chưa từng phải tu sửa, không dột nát. Ngay cả khi đi lại trên mái, ngói vẫn chắc chắn, không gãy vỡ, điều hiếm thấy ở các công trình cổ cùng thời.
Bảy đời chủ và những phận người thăng trầm
Ngôi nhà nguyên mẫu của cụ Bá Kiến đến nay đã trải qua bảy đời chủ. Ngay sau khi cụ Trần Duy Hanh - người dựng ngôi nhà qua đời, ngôi nhà được truyền lại cho con trai là ông Trần Duy Xầm, rồi đến cháu nội Trần Duy Cát. Do ham mê cờ bạc, sau một canh bạc, cụ Cát đã phải gán ngôi nhà để trả nợ cho ông Trần Duy Bính (Bá Bính).
Trong thời gian Bá Bính sinh sống tại đây, nhà văn Nam Cao đã nhiều lần lui tới, quan sát và tích lũy chất liệu thực tế. Từ đó, ông xây dựng nên nhân vật Bá Kiến là một trong những hình tượng đặc sắc nhất của văn học hiện thực Việt Nam.
“Báu vật” được gìn giữ của làng Vũ Đại
Tháng 11/2007, Sở Văn hóa và Thông tin Hà Nam (cũ) đã mua lại toàn bộ khu đất cùng ngôi nhà với giá 700 triệu đồng từ vợ ông Trần Hữu Hòa với mục đích nhằm bảo tồn ngôi nhà Bá Kiến, phục vụ tham quan và nghiên cứu di sản văn học Nam Cao.
Trải qua hơn một thế kỷ với nhiều biến động lịch sử và bảy đời chủ, ngôi nhà Bá Kiến ngày nay được xem là “báu vật” của làng Vũ Đại, không chỉ bởi giá trị kiến trúc, mà còn bởi giá trị văn hóa, văn học độc đáo mà nó lưu giữ.
Du khách tìm về đây không chỉ để nhìn thấy “bóng dáng Bá Kiến” hay không gian gợi nhớ “Chí Phèo”, mà còn để cảm nhận nếp sống làng quê Bắc Bộ xưa, góp phần làm sống dậy di sản tinh thần mà nhà văn Nam Cao đã để lại cho văn học Việt Nam.
