Múa hát Lải Lèn di sản nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc
Múa hát Lải Lèn được hình thành và lưu truyền trong không gian văn hóa làng Nội Chuối, nay là thôn Nội Đọ (xã Bắc Lý), nghệ thuật truyền thống này giữ vai trò quan trọng trong các dịp lễ hội đầu xuân, thể hiện sự tri ân đối với thần linh và các đấng tiền nhân, qua đó củng cố mối liên kết cộng đồng dân cư. Múa hát Lải Lèn xuất hiện từ rất sớm, gắn với các câu chuyện lịch sử và truyền thuyết tại địa phương, ca ngợi công lao của các bậc tiền nhân, anh hùng có công với dân, với nước.
Theo các cụ cao niên trong làng, “Lải” là từ dùng để chỉ những cung nữ chuyên múa hát dâng rượu nhà vua. “Lải Lèn” vì thế được hiểu là điệu múa gắn với các cung nữ, với cấu trúc và các lớp diễn xướng riêng, mang tính nghi lễ rõ nét. Quá trình diễn xướng thể hiện sự kết hợp giữa hát và múa, trong đó người diễn vừa cất lời ca, vừa thực hiện động tác tay và dậm chân theo nhịp của làn điệu. Qua nhiều thế hệ, các yếu tố lịch sử, truyền thuyết và tín ngưỡng được chắt lọc, kết tinh thành những lớp diễn mang tính biểu tượng cao.
Theo tư liệu nghiên cứu, về cấu trúc, múa hát Lải Lèn là một chỉnh thể kết hợp giữa múa, hát và diễn xướng. Hệ thống nghệ thuật gồm khoảng 30 điệu múa hát cổ. Các điệu múa được sắp xếp theo trình tự chặt chẽ, tạo thành chuỗi diễn liên hoàn với những lớp tích trò như: Đón vua, xuất quân, diễn cảnh trận mạc, tiễn biệt, đoàn quân chiến thắng trở về và mở hội khao quân. Chuỗi lớp diễn này phản ánh rõ quan niệm về trật tự xã hội, tinh thần thượng võ và khát vọng hòa bình của cư dân làng xã truyền thống.
Về phương diện nghệ thuật, múa hát Lải Lèn mang đậm tính nghi lễ truyền thống và tính ước lệ cao. Động tác múa tiết chế, khoan thai, thiên về biểu hiện ý nghĩa hơn là phô diễn kỹ thuật hình thể. Nhiều động tác mô phỏng hoạt động của con người trong bối cảnh cung đình và quân ngũ như: Rước, chầu, xuất quân, giao chiến, khải hoàn. Qua đó chuyển tải các giá trị về lễ nghĩa, kỷ cương và sự tôn nghiêm trong các mối quan hệ xã hội, đời sống cộng đồng. Lời hát mang tính tự sự rõ nét, ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi với “lời ăn, tiếng nói” dân gian; tập trung tái hiện các sự kiện lịch sử, sinh hoạt quân ngũ và tinh thần đoàn kết của cộng đồng. Âm nhạc đi kèm sử dụng các nhạc cụ dân gian đơn giản, chủ yếu giữ nhịp và tạo không khí trang nghiêm cho toàn bộ cuộc diễn. Giai điệu chậm, đều, không cầu kỳ, làm nền cho nghi thức diễn xướng trong không gian linh thiêng, là một trong những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của múa hát Lải Lèn, phân biệt với nhiều loại hình dân ca, dân vũ khác trong khu vực.
Không gian trình diễn của múa hát Lải Lèn chủ yếu là đình làng, trong khuôn khổ lễ tế thần, với sự tham gia và chứng kiến của đông đảo người dân. Không gian này tạo nên sự giao thoa chặt chẽ giữa nghệ thuật và tín ngưỡng, khiến mỗi cuộc diễn vừa là hoạt động văn hóa, vừa mang ý nghĩa tâm linh. Nghệ thuật múa hát Lải Lèn được lưu giữ chủ yếu thông qua hình thức truyền khẩu và thực hành trực tiếp trong cộng đồng. Các nghệ nhân cao tuổi trong làng giữ vai trò nòng cốt trong việc ghi nhớ làn điệu, động tác và trình tự nghi lễ, sau đó truyền dạy cho thế hệ trẻ kế cận thông qua luyện tập tập thể và thực hành trong các dịp lễ hội, góp phần bảo tồn nguyên vẹn giá trị tinh thần của di sản qua nhiều biến động lịch sử.
Trải qua các giai đoạn lịch sử, trong nhiều năm, múa hát Lải Lèn từng đứng trước nguy cơ mai một do tác động của chiến tranh, sự gián đoạn sinh hoạt lễ hội và sự thay đổi trong đời sống văn hóa. Nhiều lớp diễn không còn được thực hành đầy đủ, số lượng nghệ nhân am hiểu sâu ngày càng ít. Trước thực trạng đó, người dân xã Bắc Lý đã chủ động khôi phục luyện tập, phục dựng nghi lễ và thành lập câu lạc bộ múa hát Lải Lèn. Việc tổ chức luyện tập định kỳ, sưu tầm lời ca, điệu múa và chuẩn hóa trình tự diễn xướng đã góp phần đưa di sản trở lại đời sống cộng đồng. Cùng với nỗ lực của người dân, sự quan tâm của các cấp chính quyền đã tạo thêm điều kiện cho công tác bảo tồn, kế thừa và phát triển.
Việc múa hát Lải Lèn được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023 mang ý nghĩa tôn vinh, ghi nhận giá trị loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc này, đồng thời mở ra cơ hội huy động nguồn lực để bảo vệ và phát huy giá trị di sản một cách bền vững. Từ đây, hoạt động nghiên cứu, tư liệu hóa, truyền dạy cho thế hệ trẻ và giới thiệu di sản trong các sự kiện văn hóa được triển khai bài bản hơn.
Bên cạnh giá trị lịch sử và nghệ thuật, múa hát Lải Lèn còn được nhìn nhận như một nguồn lực văn hóa trong phát triển du lịch. Không gian đình làng, lễ hội truyền thống và trình diễn múa hát tạo nên trải nghiệm văn hóa đặc thù, có khả năng thu hút du khách quan tâm tới di sản và đời sống văn hóa bản địa. Những năm qua, nghệ thuật trình diễn múa hát Lải Lèn được gắn với các hoạt động tham quan, tìm hiểu văn hóa làng quê đã góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đồng thời tạo thêm động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, bảo vệ di sản.
Múa hát Lải Lèn của cộng đồng xã Bắc Lý là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian mang giá trị đặc sắc, hội tụ các yếu tố lịch sử, tín ngưỡng và sáng tạo nghệ thuật dân gian, phản ánh sinh động đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp Đồng bằng Bắc Bộ, cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại. Việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản này không chỉ góp phần bảo tồn ký ức văn hóa của cộng đồng, mà còn khẳng định vai trò của văn hóa dân gian trong việc bồi đắp nền tảng tinh thần xã hội, tạo điểm tựa cho sự phát triển bền vững ở địa phương.
