Hội tụ và lan tỏa giá trị nghệ thuật truyền thống

Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh sau sáp nhập có 4 đoàn nghệ thuật, gồm: Chèo, Cải lương, Kịch và Múa rối nước với 181 nghệ sĩ, diễn viên. Tuy có nhiều loại hình nhưng cả 3 tỉnh cũ đều có Đoàn nghệ thuật Chèo phát triển và cùng nằm trong Chiếng chèo Nam.

Tiền thân của Đoàn nghệ thuật Chèo Ninh Bình là Đoàn văn công Sông Vân thành lập năm 1959. Đoàn nghệ thuật Chèo Nam Định cũng được thành lập năm 1959 tiền thân là Đội Văn công nhân dân tỉnh Nam Định. Nằm trong vùng “tứ giác nước Đồng bằng châu thổ Sông Hồng”, Hà Nam cũng là một trong những cái nôi của nghệ thuật Chèo. Cả 3 Đoàn nghệ thuật Chèo nhiều lần chia tách, sáp nhập theo địa giới hành chính với nhiều tên gọi khác nhau nhưng “chất” Chèo không mất đi. Từ nhiều năm qua, tại nhiều vùng quê trên địa bàn tỉnh đã thành lập được nhiều Câu lạc bộ hát Chèo, góp phần bảo tồn, lưu giữ và phát huy loại hình nghệ thuật truyền thống này trong đời sống văn hóa đương đại.

Tại tỉnh Nam Định (trước đây) vùng đất Ý Yên được nhiều người biết đến với hàng chục đội hát Chèo nổi tiếng thuộc các làng quê: Yên Phong, Yên Trị, Yên Chính, Yên Thọ, Yên Cường... Các vùng quê Yên Khánh, Yên Mô, Kim Sơn, Hoa Lư của tỉnh Ninh Bình (cũ) cũng là vùng đất của hát Chèo. Ninh Bình còn là quê hương của các cố nghệ nhân Chèo nổi tiếng như: Nghệ nhân An Văn Mược và Nghệ nhân Phạm Hồng Lô là đồng tác giả biên kịch hai trong số bảy vở chèo kinh điển của Việt Nam là "Quan Âm Thị Kính" và vở chèo cổ "Kim Nham". Chiếu Chèo làng Ngò, xã Bắc Lý của tỉnh Hà Nam (trước đây) cũng nổi tiếng từ những năm kháng chiến chống Pháp.

Từ bề dày truyền thống đó, nghệ thuật Chèo của tỉnh được lan tỏa trong sinh hoạt cộng đồng và biểu diễn chuyên nghiệp. Liên hoan Chèo toàn quốc năm 2025 diễn ra từ 20/10 - 2/11 tại Bắc Ninh chỉ sau 4 tháng sáp nhập tỉnh, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình tham gia 4 vở diễn: “Chiêu Văn Vương Trần triều”, “Huyền sử Trần Thương”, “Hồng Châu huyền nữ”, “Hương tràm”. Kết thúc Liên hoan, vở diễn “Hương tràm” được trao giải Vở diễn xuất sắc về đề tài chiến tranh cách mạng. Giải cá nhân có 5 nghệ sĩ đoạt Huy chương Vàng, 11 nghệ sĩ đoạt Huy chương Bạc và 4 nghệ sĩ đoạt các giải dành cho dàn nhạc.

Tại Liên hoan Nghệ thuật sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc “Hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân” lần thứ V-2025 diễn ra từ ngày 24/6 - 7/7, vở diễn “Con về với mẹ” của Đoàn Nghệ thuật Chèo - Trung tâm Văn hoá Nghệ thuật tỉnh Hà Nam (cũ) đoạt Huy chương Bạc, có 2 diễn viên đoạt Huy chương Vàng, 2 diễn viên đoạt Huy chương Bạc và 2 diễn viên đoạt Huy chương Đồng.

Đặc biệt, tại Liên hoan Quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ IV năm 2025, lần đầu tiên Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh kết hợp 4 loại hình sân khấu chèo, cải lương, kịch nói, múa rối (gỗ) vào một vở diễn. Vở diễn “Các cụ gánh còng lưng” của Nhà hát được đánh giá cao, nhận Huy chương Vàng của Liên hoan cùng với 5 nghệ sĩ được trao Huy chương Vàng và 4 nghệ sĩ được trao Huy chương Bạc.

Với một tập thể chuyên nghiệp và mạnh mẽ, cùng bề dày truyền thống, sức lan tỏa của nghệ thuật truyền thống, đặc biệt là nghệ thuật Chèo cũng vì thế lan tỏa sâu rộng và được công chúng đón nhận.

Hoạt động sôi nổi của 4 đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh sau sáp nhập đã duy trì có chất lượng các loại hình nghệ thuật truyền thống: hát chèo, hát xẩm, hát văn, cải lương, múa rối nước, dân ca, trống hội… Trong các hoạt động biểu diễn phục vụ nhân dân, phục vụ nhiệm vụ chính trị, Nhà hát đều xây dựng những chương trình nghệ thuật có sự kết hợp của các loại hình nghệ thuật truyền thống. Đạo diễn, NSND Nguyễn Quang Thập, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh cho biết: Với tư duy không ngừng đổi mới, sáng tạo về nội dung, hình thức, nghệ thuật truyền thống Ninh Bình đã nhận được sự quan tâm, cổ vũ của đông đảo khán giả trong nước và quốc tế.

Hiện nay, với sự phát triển của công nghệ số và mạng xã hội, Nhà hát đã xây dựng các kênh: YouTube, fanpage, facebook, website để đăng tải, quảng bá các vở chèo, cải lương, các trích đoạn hay, các trò rối nước đặc sắc, các chương trình ca múa nhạc dân gian nhằm tiếp cận gần hơn với công chúng trên không gian số. Nhờ đó, nghệ thuật truyền thống không bị mai một mà được hồi sinh, phát triển trong hình thức mới, gần gũi hơn, sống động hơn và phù hợp hơn trong thời đại.

Để duy trì có chất lượng các loại hình nghệ thuật truyền thống, thời gian qua, Nhà hát còn kết hợp giữa việc tổ chức biểu diễn các chương trình nghệ thuật truyền thống gắn với du lịch. Nhà hát đã chọn lọc và duy trì biểu diễn múa rối nước, các trích đoạn chèo ngắn tại Khu Di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, Phố cổ Hoa Lư và bến thuyền Tam Cốc.

Các trò múa rối nước truyền thống, các làn điệu chèo độc đáo xứ Nam như: "Đò đưa", "Đường trường thu không", "Đường trường tải lương", "Tình thư hạ vị"... đã được nhiều khách du lịch, nhất là khách du lịch quốc tế đón nhận. Để tăng biên độ tiếp cận, các trò rối, các trích đoạn chèo đều có phụ đề tiếng Anh hoặc giới thiệu sơ lược bằng song ngữ giúp người xem thêm hiểu và yêu mến các loại hình nghệ thuật truyền thống của Ninh Bình và rộng hơn là của Việt Nam.

Thời gian tới, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Ninh Bình chú trọng nâng cao chất lượng biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp, xây dựng các vở diễn, các chương trình nghệ thuật mới, dàn dựng và biểu diễn nhiều chương trình nghệ thuật chất lượng cao. Tiếp tục thử nghiệm đưa các loại hình nghệ thuật truyền thống hiện có của Ninh Bình vào trong cùng một vở diễn để tạo sự đa dạng và mới mẻ thu hút khán giả, góp phần thực hiện chủ trương phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn tỉnh.