Đạo đức Hồ Chí Minh - biểu tượng văn hóa sáng ngời

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chú trọng, quan tâm đến vấn đề đạo đức, đặc biệt là đạo đức cách mạng. Người khẳng định: "Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân” (1).

Quan điểm đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh bao quát những mối quan hệ cơ bản của con người trong xã hội, mà trước hết là với đất nước, với nhân dân - "Trung với nước, hiếu với dân". Trong những bài nói, bài viết của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát nội hàm đạo đức cách mạng đó là: “Nhận rõ phải, trái. Giữ vững lập trường. Tận trung với nước. Tận hiếu với dân” (2); “Tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc, với nhân dân” (3). Đây chính là điều chủ chốt của đạo đức cách mạng. “Trung với nước” là trung thành vô hạn với sự nghiệp dựng nước và giữ nước, đấu tranh giành độc lập dân tộc và làm cho đất nước ngày càng giàu mạnh. “Hiếu với dân” tức là mọi cán bộ phải là "đầy tớ trung thành của dân", "bao nhiêu quyền hạn đều của dân", "bao nhiêu lợi ích đều vì dân"; gắn bó với dân, gần dân, tin dân, dựa vào dân, lấy dân làm gốc. Phải nắm vững dân tình, hiểu rõ dân tâm, quan tâm cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí, làm cho dân hiểu rõ trách nhiệm và quyền lợi của người làm chủ đất nước.

Thứ hai trong tư tưởng đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh là đối với con người, hay nói chính xác chính là ''yêu thương con người". Yêu thương con người là làm mọi việc vì con người; dám hy sinh, dám dấn thân để đấu tranh giải phóng con người. Yêu thương con người, tin vào con người. Với mình thì nghiêm khắc; với người thì độ lượng, vị tha, kể cả với người lầm đường, lạc lối, mắc sai lầm, khuyết điểm. Yêu thương con người phải thực hiện tự phê bình, phê bình chân thành, giúp nhau sửa chữa khuyết điểm, giúp cho mỗi người ngày càng tiến bộ, tốt đẹp hơn.

Tiếp theo là đối với mình phải thực sự "Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư". Chủ tịch Hồ Chí Minh quan niệm cần, kiệm, liêm, chính là bốn đức tính cần có của con người, mang một lẽ tự nhiên, như trời có bốn mùa, đất có bốn phương. Bác viết, “Cần tức là siêng năng, chăm chỉ, cố gắng dẻo dai”, “Người siêng năng thì mau tiến bộ. Cả nhà siêng năng thì chắc ấm no. Cả làng siêng năng thì làng phồn thịnh. Cả nước siêng năng thì nước mạnh giàu” (4); Kiệm “là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi. CẦN với KIỆM, phải đi đôi với nhau, như hai chân của con người” (5); “Liêm là trong sạch, không tham lam” (6). Người chỉ rõ: “Tham tiền của, tham địa vị, tham danh tiếng, tham ăn ngon, sống yên đều là BẤT LIÊM…” (7) và “cán bộ phải thực hành chữ LIÊM trước, để làm kiểu mẫu cho dân” (8); còn Chính “nghĩa là thẳng thắn, đứng đắn. Ðiều gì không đứng đắn, thẳng thắn, tức là tà”. CẦN, KIỆM, LIÊM, là gốc rễ của CHÍNH. Nhưng một cây cần có gốc rễ, lại cần có ngành, lá, hoa, quả mới là hoàn toàn. Một người phải Cần, Kiệm, Liêm, nhưng còn phải CHÍNH mới là người hoàn toàn” (8).

Theo Người, “Cần, kiệm, liêm, chính” có quan hệ chặt chẽ với nhau và với chí công vô tư. “Cần, kiệm, liêm, chính” sẽ dẫn đến chí công vô tư. Ngược lại, đã chí công vô tư, một lòng vì nước, vì dân, vì Đảng thì nhất định sẽ thực hiện được “cần, kiệm, liêm, chính”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh - tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng

Cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh là sự hội tụ đẹp nhất, tuyệt vời nhất và trọn vẹn nhất về phẩm chất đạo đức cách mạng. Người luôn nhắc nhở cán bộ, đảng viên phải thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện, bởi: “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển và củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” (9). Suốt đời, Người đã không ngừng tự tu dưỡng, tự rèn luyện mình về đạo đức, trở thành hình ảnh mẫu mực về “người lãnh đạo và người đày tớ trung thành của nhân dân”, chẳng những có sức lôi cuốn, cảm hóa mãnh liệt đối với toàn thể dân tộc, mà còn ảnh hưởng sâu rộng trên toàn thế giới.

Đạo đức mà Người nêu cao là đạo đức hành động, được thể hiện sinh động trong lối sống, trong từng việc làm hằng ngày. Đó là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; là tinh thần vị tha, lối sống giản dị, gần gũi, hòa mình với Nhân dân.

Về “cần”, Bác đã lao động, học tập, nghiên cứu không biết mệt mỏi để tìm ra con đường cứu nước; cùng với Đảng tổ chức, lãnh đạo nhân dân làm cách mạng thành công.

Về “kiệm”, Bác chính là tấm gương điển hình về tính giản dị, thanh bạch. Dù là lãnh tụ của cả một quốc gia, nhưng Người luôn giản dị hết mức, từ ăn (cá kho, dưa chua, cà muối); mặc (bộ bà ba sờn cũ với đôi dép cao su hay bộ ka ki màu vàng với đôi giày vải); đến ở (lúc ở chiến khu thì ở chung với cán bộ, nhân viên, về Hà Nội ở nhà của người thợ điện, sau này ở trong nhà sàn đơn sơ với vài vật dụng cá nhân tối cần thiết). Ngay cả trong công việc Bác cũng rất đề cao tính tiết kiệm, “khi không nên xài thì một đồng xu cũng không nên tiêu”

Về “liêm”, sự thanh liêm của Người đã được thể hiện rõ nét qua từng lời nói, hành động. Không những không bao giờ có ý nghĩ tư lợi cá nhân, Người còn luôn trăn trở, nghĩ cách làm sao để dân mình có cuộc sống tốt hơn, làm sao để “ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”.

Về “chính”, Người luôn khiêm tốn, kính trên nhường dưới, yêu thương, quan tâm đến mọi tầng lớp trong xã hội, nhất là những người nghèo khổ. Đặc biệt, Người không màng đến hạnh phúc cá nhân mà luôn đặt lợi ích của dân tộc lên trước hết, và đã hy sinh cả cuộc đời để mang lại nền độc lập cho dân tộc, tự do cho nhân dân.

Đi đôi với tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng là đấu tranh chống lại những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân, của thói quan liêu, tham nhũng, hách dịch và lạm dụng quyền lực. Người gọi chủ nghĩa cá nhân là “giặc nội xâm”, là căn bệnh nguy hiểm nhất đối với người cán bộ cách mạng. Người nhấn mạnh: “Một dân tộc, một đảng và mỗi con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến và ca ngợi, nếu lòng dạ không trong sáng nữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân” (10). Cảnh báo ấy còn nguyên giá trị đến hôm nay.

Và trong bản Di chúc thiêng liêng, điều Người trăn trở đến cuối đời vẫn là “phải chăm lo đời sống của Nhân dân”, phải “bồi dưỡng đạo đức cách mạng cho thế hệ sau”, phải giữ cho Đảng ta “thật trong sạch, xứng đáng là người lãnh đạo, là người đày tớ thật trung thành của Nhân dân”. Những lời căn dặn ấy không chỉ thể hiện tâm nguyện cuối đời của một lãnh tụ mà còn là một tấm gương sáng về sự tận tụy, yêu thương và đức hy sinh vô hạn.

Học tập và làm theo Bác về rèn luyện đạo đức cách mạng

Thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh, trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta không ngừng nâng cao vai trò lãnh đạo, uy tín của Đảng bằng bản lĩnh, trí tuệ, sự nêu gương về đạo đức cách mạng và sự tu dưỡng, rèn luyện đạo đức của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Đặc biệt, trong thời kỳ đổi mới đất nước, xây dựng Đảng về đạo đức luôn được Đảng quan tâm và được bổ sung, phát triển với nhiều nội dung, quan điểm, giải pháp phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn cách mạng. Nhờ đó, Đảng ngày càng vững mạnh, vững vàng lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI tập trung vào công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, nhận diện các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu tự phê bình và phê bình, nâng cao ý thức trách nhiệm, nêu gương đạo đức của cán bộ, đảng viên.

Tại Đại hội XII của Đảng (năm 2016), lần đầu tiên Đảng ta đặt xây dựng Đảng về đạo đức ngang hàng với xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng và tổ chức, khẳng định mục tiêu: “Xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức và đạo đức”.

Đến Đại hội XIII của Đảng (năm 2021), xây dựng Đảng về đạo đức tiếp tục được khẳng định là một trong năm nội dung quan trọng của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Đảng yêu cầu: “Trong những năm tới phải đặc biệt coi trọng và đẩy mạnh hơn nữa xây dựng, chỉnh đốn Đảng toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ”

Đại hội XIV của Đảng (năm 2026) tiếp tục nhấn mạnh: Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn, tự đổi mới để Đảng ta thật sự là đạo đức, là văn minh; nâng tầm và nâng cao hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng.

Bên cạnh đó, nhiều chỉ thị, nghị quyết đã được ban hành nhằm đẩy mạnh việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Từ năm 2016, khi Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 05-CT/TW về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, việc học tập và làm theo Bác tiếp tục được đẩy mạnh trở thành nhiệm vụ thường xuyên, gắn liền với nhiệm vụ chính trị của từng địa phương, cơ quan, đơn vị, nhằm xây dựng Đảng ta ngày càng trong sạch, vững mạnh, ngăn chặn suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống và xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Sau gần 10 năm thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW, cùng với Kết luận số 01-KL/TW, ngày 18/5/2021 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW, đã tạo chuyển biến rõ nét cả trong nhận thức và hành động, góp phần xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, củng cố niềm tin của nhân dân.

Tiếp theo, ngày 9/5/2024, Bộ Chính trị đã ban hành Quy định số 144-QĐ/TW về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới, đánh dấu bước phát triển quan trọng về lý luận trong xây dựng Đảng về đạo đức. Quy định xác định 5 điều về chuẩn mực đạo đức cách mạng mà cán bộ, đảng viên cần tuân thủ trong giai đoạn mới: tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân; gương mẫu về đạo đức, lối sống; chủ động đấu tranh với những biểu hiện suy thoái; tận tụy, trách nhiệm với công việc; đề cao tinh thần đoàn kết, kỷ luật, 19 tiêu chí để đánh giá việc thực hiện chuẩn mực.

Trong những năm qua, Đảng ta đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong công tác xây dựng Đảng về đạo đức. Việc giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng được tiến hành thường xuyên gắn với đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Điểm nổi bật của chuyển biến từ học tập sang làm theo Bác và nêu gương thể hiện rõ nét: Công tác xây dựng Đảng về đạo đức được đẩy mạnh, kết hợp hài hoà giữa "xây" và "chống"; Công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực theo tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ" được đẩy mạnh; Công tác biểu dương, tuyên truyền, nhân rộng các tấm gương, điển hình tiêu biểu trong học tập và làm theo Bác kịp thời, có sức thuyết phục.

Cán bộ, đảng viên tích cực nêu cao tinh thần nêu gương "tự soi", "tự sửa" theo những chuẩn mực đạo đức mà Bác nêu cao, từ việc nhỏ đến việc lớn, nêu cao tinh thần “cần, kiệm, liêm, chính” và ý thức phục vụ nhân dân. Các cấp uỷ, tổ chức đảng đã tích cực biểu dương điển hình tiên tiến, kiên quyết đấu tranh với các biểu hiện lệch lạc, xử lý nghiêm hành vi vi phạm đạo đức, lối sống. Phần lớn cấp uỷ, người đứng đầu các địa phương, cơ quan, đơn vị đã chỉ đạo, tổ chức thực hiện nghiêm túc các quy định của Đảng về xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên; quy định về trách nhiệm nêu gương, kiểm điểm tự phê bình và phê bình.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển cao hơn, yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng Đảng "trong sạch, vững mạnh", mà phải hướng tới một Đảng cầm quyền "đạo đức, văn minh", đủ năng lực lãnh đạo trong hoàn cảnh cả dân tộc đang chuyển mình. Vì vậy, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh: Nâng cao hơn nữa nhận thức của các cấp uỷ, tổ chức đảng, của cán bộ, đảng viên về vai trò đặc biệt quan trọng, vấn đề cấp bách của công tác xây dựng Đảng về đạo đức… Tập trung lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện nghiêm túc, quyết liệt, hiệu quả các quy định, chỉ thị về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục, thực hành cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư và những điều đảng viên không được làm, trách nhiệm nêu gương, tự giác tự phê bình và phê bình trong Đảng theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 khoá XI, khoá XII, Kết luận Trung ương 4 khoá XIII về xây dựng, chỉnh đốn Đảng; kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi, xử lý nghiêm những cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, có biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hoá"; kết hợp giữa "xây" và "chống", lấy "xây" là nhiệm vụ cơ bản, chiến lược lâu dài, "chống" là nhiệm vụ quan trọng và cấp bách thường xuyên; tạo chuyển biến mạnh mẽ trong thực thi công vụ, nâng cao đạo đức, văn hoá liêm chính, tính chuyên nghiệp của cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức; coi trọng xây dựng văn hoá Đảng; kiên quyết đấu tranh loại bỏ những phần tử cơ hội, suy thoái đạo đức, lối sống ra khỏi bộ máy của các cơ quan Đảng, Nhà nước và hệ thống chính trị. Tiếp tục đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh bằng việc làm cụ thể hằng ngày, bằng sự nêu gương của cán bộ, đảng viên, hội viên, đoàn viên, tạo sự lan toả sâu rộng, tích cực trong Đảng và toàn xã hội.

Có thể thấy, đạo đức Hồ Chí Minh là kết tinh rực rỡ của chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân văn cao cả. Đó là tài sản tinh thần vô giá mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân ta nguyện suốt đời học tập, làm theo, là ngọn đèn soi sáng cho con đường phát triển bền vững của đất nước. Đúng như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định trong bài viết ““ÁNH SÁNG HỒ CHÍ MINH SOI ĐƯỜNG CHO CHÚNG TA ĐI”: "Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bối cảnh hiện nay không chỉ là dịp tưởng nhớ, tri ân công lao trời biển của Người. Đây còn là dịp để toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta tự soi lại mình trước tư tưởng, đạo đức, phong cách của Người; củng cố niềm tin vào con đường đã lựa chọn; nâng cao trách nhiệm trước Tổ quốc, trước Nhân dân; biến tư tưởng Hồ Chí Minh thành hành động cách mạng cụ thể trong từng cơ quan, từng địa phương, từng cán bộ, đảng viên và từng người dân.... Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh hôm nay không thể dừng ở những lời nói đúng, những khẩu hiệu hay, những phong trào hình thức. Điều quan trọng hơn là phải chuyển hóa thành đạo đức công vụ, kỷ luật thực thi, văn hóa liêm chính, tinh thần đổi mới sáng tạo, trách nhiệm phục vụ Nhân dân, năng lực tổ chức thực hiện và kết quả cụ thể trong đời sống. Mỗi chủ trương đúng phải đi vào cuộc sống. Mỗi chính sách phải đến được với người dân. Mỗi cán bộ phải lấy sự hài lòng, niềm tin và hạnh phúc của Nhân dân làm thước đo công việc của mình".

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t.5, 2011, tr.292.
(2) Hồ Chí Minh: Sđd, t.9, tr.354.
(3) Hồ Chí Minh: Sđd, t.15, tr.169
(4) (5), (6), (7) (8) Hồ Chí Minh: Sđd, t.6, tr. 118, 122, 126, 127, 129.
(9): Hồ Chí Minh: Sđd, t.11, tr. 612
(10) Hồ Chí Minh: Sđd, t.15, tr. 672