Chợ Viềng-năm một lần đến hẹn

Hằng năm, khi đất trời vừa chuyển tiết sang Xuân, những cơn mưa bụi bắt đầu rơi nhẹ, người dân khắp nơi lại nhớ đến một phiên chợ đặc biệt chỉ họp đúng một lần: Chợ Viềng. Phiên chợ Viềng đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của bao thế hệ người dân quanh vùng và vùng phụ cận. Với nhiều người, đi chợ Viềng đầu xuân còn là một tục lệ mở đầu năm mới bằng may mắn và niềm tin.

Truyền miệng trong dân gian vẫn còn lưu câu ca mộc mạc: “Chợ Viềng năm có một phiên/Để cho trai gái tốn tiền trầu cau”. Câu ca chứa đựng cách nhìn vừa dí dỏm vừa chân thật về phiên chợ, nơi du khách đến để mua bán lấy may và gặp gỡ, giao hòa cùng không khí hội chợ.

Nam Định có bốn chợ Viềng, nhưng nhắc tới chợ Viềng, ai cũng nghĩ đến chợ Viềng Nam Trực và chợ Viềng Vụ Bản - hai không gian vừa gần nhau, cùng gắn với những di sản tín ngưỡng đặc sắc, vừa gợi lên sắc thái phong phú của đời sống cư dân vùng Sơn Nam Hạ.

Chợ Viềng Nam Trực nằm ngay trước chùa Đại Bi, trên khu đất bằng phẳng thuộc thị trấn Nam Giang cũ (nay là xã Nam Trực). Vị trí ấy tạo cho chợ một nét thanh tịnh riêng, dù ban đêm chợ vẫn luôn đông nghịt người. Nhiều người quen gọi nơi này là “chợ đồ cổ”, bởi đặc trưng dễ nhận thấy nhất là những dãy dài hàng đồ cũ, đồ cổ bày ngay trên nền đất. Ánh đèn điện đêm đầu năm chiếu lên bề mặt đồng của những chiếc lư, mâm, nồi; ánh men trên những bộ bát đĩa cũ càng làm khu chợ thêm phần huyền bí. Mỗi món đồ đều có dáng dấp của thời gian, của các làng nghề từng vang danh trấn Sơn Nam Hạ xưa.

Khu đồ cổ luôn đông nhất, nhưng không phải ai đến chợ cũng nhằm vào mặt hàng này. Nhiều người chỉ ngắm cho vui, nhiều người tìm món “vừa mắt”. Người bán kể chuyện về nguồn gốc món hàng, người mua lắng nghe rồi cân nhắc. Không khí ấy tạo nên nét riêng của chợ Viềng Nam Trực, nơi những món đồ cũ, đồ cổ như mang theo dư vị của quá khứ nối tiếp hiện tại.

Dọc theo lối đi là khu trưng bày sản phẩm thủ công truyền thống của các làng nghề quanh vùng: Cơ khí Vân Chàng - Đồng Côi; mây tre đan Vĩnh Hào - Vụ Bản; sơn mài Cát Đằng - Ý Yên; hàng hoa, cây cảnh đến từ Vị Khê. Những sản phẩm ấy vừa quen thuộc vừa sinh động, phản ánh sự bền bỉ của nghề thủ công giữa thời đại mới. Từ chiều mồng bảy, xe chở cây cảnh khắp nơi đã bắt đầu kéo về, phủ kín cả khu chợ. Cây dáng cổ, cây mini, cây ăn quả… đủ loại, tạo nên sắc xanh trải dài từ đầu đến cuối chợ.

Một điểm khiến nhiều người thích chợ Viềng Nam Trực là cách bố trí chợ theo từng khu rõ ràng. Khu đồ cổ, khu cây cảnh, khu đồ cơ khí, khu vui chơi… nằm cạnh nhau nhưng không lẫn vào nhau. Dù người đông tưởng như nghẹt thở, phiên chợ vẫn có trật tự riêng, như nếp sinh hoạt đã quen từ bao đời.

Cách Nam Trực không xa là chợ Viềng Vụ Bản - nơi lưu dấu sinh hoạt lâu đời của cư dân quanh khu vực Phủ Dầy. Câu ca xưa: “Mồng một ăn Tết ở nhà/ Mồng hai chơi điếm, mồng ba chơi đình/ Mồng bốn chơi chợ Quả Linh/ Mồng năm chợ Trình, mồng sáu Non Côi/ Qua ngày mồng bảy thì thôi/ Bước sang mồng tám đi chơi chợ Viềng...” vẫn được người xưa truyền lại, như cách nhắc nhau về nếp sinh hoạt cổ xưa của một vùng quê trọng lễ nghĩa.

Nếu chợ Viềng Nam Trực gợi cảm giác cổ kính, thì chợ Viềng Vụ Bản lại giống một “cuộc trưng bày kinh tế - văn hóa” quy mô lớn. Hàng hóa ở đây phong phú đến mức khó kể hết. Những dãy đồ đồng từ Tống Xá (xã Ý Yên) với lộc bình, bình hương, đỉnh lư trầm, nến thờ, tượng hạc… luôn thu hút người xem.

Cạnh đó là các sản phẩm rèn thủ công của Bảo Ngũ, đồ mộc và sơn mài La Xuyên - Cát Đằng, hàng mây tre Ý Yên. Xa hơn là các dãy chạn, giường, bàn ghế do thợ Thanh Hóa mang sang. Tất cả tạo nên một “cuộc triển lãm” sống động của nghề truyền thống các tỉnh lân cận. Sự tấp nập của chợ Viềng Vụ Bản một phần xuất phát từ vị trí gần quần thể Phủ Dầy - trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh. Nhiều người đi chợ để cầu may, cũng để dâng hương, cầu lộc đầu năm. Dòng người từ Thanh Hóa, Hưng Yên, Hà Nội, Hải Phòng… đổ về suốt đêm. Tính theo số lượng, mỗi phiên có thể lên đến hàng chục vạn người.

Trong vô số mặt hàng tại chợ Viềng Vụ Bản, món gợi nhiều tò mò nhất cho du khách chính là thịt bê thui. Chỉ cần đi theo mùi khói rơm là đến nơi. Dưới ánh đèn, lớp bì màu vàng nâu nổi bật, phần thịt hồng nhạt bên trong càng thêm hấp dẫn. Người bán thành thạo cắt từng miếng vừa vặn, người mua đứng chờ để chọn phần ưng ý. Nhiều gia đình mua thịt bê thui như một món quà mang dư vị chợ Viềng vùng Sơn Nam Hạ. Lượng tiêu thụ mỗi phiên chợ lên đến vài trăm con, cho thấy sức hút khó thay thế của món ăn này.

Với người dân quanh vùng, chợ Viềng Vụ Bản là nơi giao thương, đồng thời cũng là một “cuộc triển lãm” kinh tế - xã hội đặc biệt đầu năm. Mỗi sản phẩm bày bán tại đây có thể kể câu chuyện về một nghề, một làng, một nếp sống. Tất cả hội tụ về chợ Viềng, tạo cảm giác như vùng quê này mở đầu một chu kỳ mới.

Dưới góc nhìn của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, chợ Viềng còn được xem là một dạng “chợ lễ” hiếm hoi còn giữ được tính nguyên bản trong đời sống đương đại. Ở đó, ranh giới giữa mua - bán và sinh hoạt tinh thần gần như được xóa nhòa. Người đi chợ có thể mua rất nhanh, thậm chí không mặc cả, bởi điều quan trọng hơn là “lấy may” đầu năm, là cảm giác đã tham dự một cuộc hẹn gặp chung của cộng đồng.

Việc họp chợ vào đêm mồng bảy và rạng sáng ngày mồng tám, trong mưa xuân lất phất, giữa ánh đèn tạm và những gian hàng dựng vội, càng làm nổi bật hơi hướng “cổ tích” và tính nghi lễ dân gian của phiên chợ. Chính yếu tố ấy giúp chợ Viềng vượt lên khỏi ý nghĩa thuần túy của một nơi giao thương, trở thành không gian văn hóa sống động, nơi các giá trị truyền thống được trao truyền tự nhiên qua từng bước chân người đi chợ vào mỗi dịp đầu Xuân.

Giá trị lớn nhất của chợ Viềng vì thế không nằm ở món hàng mua được, mà ở không khí phiên chợ mang lại. Hình ảnh hàng nghìn người đi chợ trong làn mưa bụi, tiếng rao hòa cùng tiếng cười nói đã trở thành ký ức khó phai với những người xa quê, bởi thế mới có câu: “Thấy chợ Viềng mới thấy Tết”.

Dù thời thế đổi thay, thị hiếu và lối sống biến chuyển, chợ Viềng Xuân vẫn giữ được tinh thần cũ: đông vui, rộn ràng và mang đậm ý nghĩa cầu may. Người dân tìm đến chợ với mong ước giản dị cho một năm mưa thuận gió hòa, công việc hanh thông, gia đình bình an. Từ góc độ ấy, chợ Viềng như chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, nơi các giá trị truyền thống được tiếp nối một cách tự nhiên trong đời sống hôm nay.

Mỗi độ Xuân về, khi Tết Nguyên đán đã qua, dòng người lại nối nhau hướng về chợ Viềng Nam Trực, Vụ Bản, để lưu giữ trọn vẹn một cuộc hẹn đã ăn sâu trong tâm thức. Chợ Viềng - năm một lần đến hẹn vẫn bền bỉ như chính khát vọng của người Việt bao đời: tìm đến sự may mắn, tốt lành để khởi đầu một năm mới đầy hi vọng.