Về thăm khu tưởng niệm nhà văn Nam Cao

Những giá trị còn mãi

Nhà văn liệt sĩ Nam Cao, tên thật là Trần Hữu Tri, quê ở xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam (cũ), nay là xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình. Ông là một nhà văn hiện thực xuất sắc, chiến sĩ cộng sản kiên trung, người đã có những đóng góp to lớn cho nền văn học, văn hóa, báo chí nước nhà.

Sống trong những năm tháng đất nước rên siết dưới ách thực dân, đế quốc, ông đã để lại cho đời những tác phẩm hiện thực nổi tiếng như: Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Sống mòn… Những trang viết của Nam Cao đã khắc họa một cách sâu sắc số phận con người trong xã hội cũ với nỗi đau thân phận, khát vọng sống, phẩm giá con người, bằng một ngôn ngữ giản dị, giàu chất hiện thực và đầy tính nhân văn. Tham gia cách mạng, ông là một chiến sĩ cách mạng kiên cường. Hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp khi mới 36 tuổi, nhưng ông đã để lại những dấu ấn khó phai mờ, một phong cách văn chương độc đáo, một cuộc đời hoạt động cách mạng sôi nổi.

Với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp cách mạng kháng chiến và văn học, ông đã được Đảng, Nhà nước truy tặng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật thuật (đợt I) năm 1996.

Khu lưu niệm nhà văn liệt sĩ Nam Cao là nơi lưu giữ những kỷ niệm, hiện vật gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của cố nhà văn. Nhà tưởng niệm nhà văn Nam Cao hiện nay được xây dựng trên khuôn viên đất của nhà 2 cụ Trùm San và Trùm Luông, hai nguyên mẫu là người thực của làng Đại Hoàng mà nhà văn đã xây dựng nhân vật Lão Hạc trong tác phẩm cùng tên.

Ngôi nhà được xây dựng với 3 gian rộng, thiết kế gian chính giữa xây lùi về phía sau kiểu chuôi vồ, từ cửa chính vào nhà tưởng niệm là gian thờ nhà văn. Ban thờ nhà văn được đặt trên nền cao 0,5m, từ nền bước lên ban thờ qua 3 bậc thềm. Ban thờ đặt tượng thờ bán thân nhà văn bằng đồng, phía trên tường treo Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh được Nhà nước truy tặng.

Năm 2011, nhân kỷ niệm 60 năm ngày mất nhà văn, không gian trưng bày được chỉnh lý, gồm những tài liệu, hiện vật về cuộc đời, sự nghiệp, quê hương của nhà văn, những hoạt động tri ân, tưởng niệm của chính quyền địa phương, các đoàn thể, hiệp hội, tổ chức, cá nhân trong cả nước đối với nhà văn Nam Cao.

Phần mộ nhà văn Nam Cao được đặt trong khuôn viên nhà tưởng niệm, trước mộ có di ảnh nhà văn và 2 trang sách đã khắc lời tuyên ngôn nghệ thuật, được trích trong 2 tác phẩm "Đời thừa" và "Nhật ký ở rừng". Ngày 24/2/2023, quần thể mộ và Khu lưu niệm Nam Cao được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp Bằng công nhận Di tích cấp quốc gia.

Khu tưởng niệm không chỉ là nơi lưu giữ những hiện vật gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của nhà văn mà còn là nơi để các văn sĩ và du khách yêu thích, ngưỡng mộ nhà văn đến thắp hương tưởng niệm. Đặc biệt, Khu tưởng niệm thu hút đông đảo các em học sinh, sinh viên đến tham quan tìm hiểu về nhà văn vào mỗi dịp thi cử, lễ Tết, là nơi để giáo dục truyền thống lịch sử địa phương cho nhiều thế hệ học trò trên địa bàn tỉnh.

Em Trần Trọng Vinh, Trường THCS Hoà Hậu tự hào chia sẻ: “Em rất tự hào khi là một người con được sinh ra trên vùng đất anh hùng, quê hương của nhà văn liệt sĩ Nam Cao. Cụ không chỉ có một tâm hồn văn thơ hiện thực cách mạng mà còn là một người chiến sĩ rất yêu nước, dũng cảm. Cụ đã hy sinh nhưng ý chí, tinh thần của cụ và những tác phẩm của cụ vẫn còn sống mãi với những thế hệ sau. Đó là động lực tinh thần tiếp thêm cho chúng em sức mạnh để em cố gắng học hỏi nhiều hơn, làm theo tấm gương của nhà văn Nam Cao để sau này đóng góp một phần công sức nhỏ bé xây dựng cho quê hương, đất nước thêm giàu đẹp’’.

Phát huy mạnh mẽ giá trị của Khu tưởng niệm

Khu tưởng niệm được xây dựng như một không gian lưu giữ, trưng bày các tài liệu, hiện vật, tác phẩm của nhà văn Nam Cao và các bài viết của các tác giả viết về ông. Đây không chỉ là nơi để tôn vinh mà còn là không gian sinh động đưa du khách trở lại những bối cảnh từng hiện hữu trong các sáng tác của nhà văn Nam Cao.

Hằng năm, tại nhà tưởng niệm thường diễn ra các hoạt động tri ân, tưởng niệm nhà văn vào dịp ngày sinh, ngày mất của ông, Ngày Thương binh, liệt sĩ (27/7). Ngoài các hoạt động thăm viếng, học sinh các trường học trên địa bàn xã tổ chức dọn vệ sinh, cải tạo khuôn viên, chăm sóc cây xanh, tạo cảnh quan Khu lưu niệm nhà văn ngày càng xanh, sạch, đẹp và khang trang hơn. Theo thống kê, mỗi năm Khu tưởng niệm nhà văn liệt sĩ Nam Cao đón khoảng 2.500 đến 3.000 lượt khách, chủ yếu là học sinh và sinh viên, qua đó đã minh chứng cho vai trò trung tâm giáo dục ngoại khóa của di sản.

Đến với khu tưởng niệm, du khách sẽ được tham quan lại ngôi nhà “Bá Kiến”, chợ quê, khu lò gạch đổ… những địa danh, những nhân vật trong tác phẩm văn học của nhà văn Nam Cao. Tất cả đều được thể hiện chân thực, gần gũi tạo nên một không gian đậm đà hồn quê và văn học. Không chỉ là điểm đến mang giá trị văn hóa, lịch sử, Khu tưởng niệm còn mở ra những trải nghiệm du lịch cộng đồng hấp dẫn.

Điều hấp dẫn du khách khi tham quan Khu tưởng niệm chính là thưởng thức các đặc sản nức tiếng như: chuối ngự Đại Hoàng từng được tiến Vua xưa, cá kho làng Nhân Hậu đậm đà hương vị, hay tham quan, trải nghiệm nghề dệt truyền thống của làng Vũ Đại - nơi gìn giữ những nét đẹp lao động truyền thống qua bao thế hệ.

Dành hẳn 1 ngày để trải nghiệm tại thôn 1 Hoà Hậu, chị Nguyễn Thị Hoa, du khách Hà Nội hào hứng chia sẻ: “Khó có một địa danh nào có thể đem lại cho tôi những trải nghiệm tuyệt vời như ở đây. Tại nơi “chôn rau cắt rốn” của nhà văn Nam Cao, đoàn chúng tôi đã được trải nghiệm cùng người dân kho cá, thưởng thức món chuối ngự “tiến Vua” độc đáo đặc sản và tham quan nhà cụ Bá Kiến. Tôi có cảm giác như mình được sống, được hoà mình vào những trang văn đầy sống động của nhà văn Nam Cao”.

Ngay sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, UBND xã Nam Lý đã chủ động xây dựng kế hoạch tiếp nhận, giữ gìn nguyên trạng cơ sở vật chất khu tưởng niệm; tăng cường công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho thế hệ trẻ bằng việc xây dựng các chuyến tham quan, học tập cho các cháu học sinh về thăm khu tưởng niệm.

Mặt khác, nhằm phát huy mạnh mẽ các giá trị của di tích, UBND xã Nam Lý đã chủ động xây dựng các tour, tuyến du lịch tham quan, trải nghiệm Khu tưởng niệm kết hợp với trải nghiệm các giá trị văn hoá, ẩm thực độc đáo của địa phương; phân công tổ chức, cá nhân chăm lo, gìn giữ, vệ sinh môi trường khu vực khu tưởng niệm.

Ông Trần Tiến Thiều, Trưởng phòng Văn hoá - Xã hội xã Nam Lý cho biết: “Khu lưu niệm nhà văn, liệt sĩ Nam Cao được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia là niềm vinh dự, tự hào đối với nhân dân quê hương xã Nam Lý. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tích cực tham mưu với UBND tỉnh tăng cường công tác chỉnh trang, tu bổ, sửa chữa một số hạng mục trong Khu tưởng niệm, bên cạnh đó kêu gọi các đơn vị lữ hành đẩy mạnh kết nối du lịch, gắn Khu tưởng niệm với chuỗi du lịch văn hoá, lịch sử, ẩm thực, qua đây góp phần nâng cao giá trị di tích, phát huy mạnh mẽ các giá trị truyền thống độc đáo của quê hương”.

Giờ đây, trở về làng Đại Hoàng xưa, chúng ta cảm nhận rõ nét sự phát triển mạnh mẽ của một vùng quê nông thôn mới đang ngày càng phát triển mạnh mẽ. Người dân “Làng Vũ Đại ngày ấy” chịu thương, chịu khó đã vươn lên thoát nghèo, đem lại diện mạo mới đầy sức sống của một vùng quê phát triển. Quần thể mộ và khu lưu niệm nhà văn liệt sĩ Nam Cao được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, là niềm vinh dự, tự hào đối với nhân dân xã Nam Lý nói riêng và nhân dân tỉnh Ninh Bình nói chung.

Tin tưởng rằng, cùng với sự chung tay vào cuộc của chính quyền các cấp, sự nỗ lực của nhân dân, Khu lưu niệm nhà văn liệt sĩ Nam Cao sẽ ngày càng khang trang hơn để phục vụ người dân và du khách thập phương, xứng đáng là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, văn hoá của quê hương Ninh Bình văn hiến và anh hùng.