Nhưng viết sách thuốc mà viết bằng diễn ca thì thật hiếm. Thế kỷ XVIII ở ta có tập “Y học nhập môn diễn ca” của danh y Trần Ngô Thiêm. Ngoài ra cũng chỉ có rải rác đó đây những bài thơ, phú về một số bài thuốc Nam...

Nhưng đến nay ở Ninh Bình đã có một diễn ca khá phong phú về những bài thuốc Nam. Đó là tập “Thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư” của cử nhân - lương y Nguyễn Hoán (NXB Y học - tháng 1-2010).

Viết một bài thơ lục bát về một bài thuốc đã khó, Nguyễn Hoán viết được 1.000 câu lục bát phổ biến 97 bài thuốc Nam, chữa trị 44 chứng bệnh thường gặp. Những vị thuốc trong tập diễn ca này đều đã được lưu truyền trong dân gian và trong sách “Nam dược thần hiệu” của danh y Tuệ Tĩnh, một vị sư tổ thuốc Nam của nước Việt.

Sinh ra ở một vùng quê nghèo miền núi thuộc huyện Nho Quan, vùng quê được thiên nhiên ban tặng nguồn Nam dược dồi dào, phong phú, đặc biệt có ông nội làm nghề dạy học và làm nghề thuốc, Nguyễn Hoán đã sớm ý thức được giá trị lớn lao của thuốc Nam, sớm gắn bó với ngành Y. Năm 17 tuổi, ông theo học tại Trường Y sĩ Nam Định, ra trường, năm 1969 tình nguyện lên đường nhập ngũ và đi chiến trường.
 
Vào quân đội, là chiến sĩ quân y đã cùng đồng đội vượt Trường Sơn, qua Lào, Campuchia vào tận miền Tây Nam bộ (Quân khu 9). Đến đâu, ở đâu, Nguyễn Hoán cũng để tâm tìm hiểu cây cỏ, hoa lá và những dược liệu để cứu chữa cho đồng đội và nhân dân. Qua đó, Nguyễn Hoán cũng đã học hỏi được ở nhân dân, ở đồng nghiệp nhiều bài thuốc dân tộc, dân gian đáng quý. 

Năm 1976, Nguyễn Hoán chuyển ngành tiếp tục đi học rồi về công tác tại Sở Y tế Hà Nam Ninh. Năm 1992, sau khi tỉnh Ninh Bình được tái lập, Nguyễn Hoán về công tác tại Sở Y tế Ninh Bình. Qua những cương vị công tác khác nhau Nguyễn Hoán vẫn không ngừng học hỏi, tích lũy những kiến thức về y dược học cổ truyền.

Nhiều năm qua, ông đã ấp ủ ý tưởng viết một tập diễn ca về thuốc Nam, ông nhận thấy phổ biến kiến thức về Đông y, Nam y cho nhân dân không gì bằng con đường của thơ ca, vì nó dễ nhớ, dễ thuộc, dễ lưu truyền. Đó là một ý tưởng hay, táo tạo. “Ngàn câu qua những đêm dài”, ông đã tập trung, cặm cụi vừa nghiên cứu các vị thuốc, vừa đặt lời ca, ý tưởng trên đã được thực hiện. Tập một diễn ca này gồm 1.000 câu lục bát, đây là một con số có chủ định, có ý nghĩa trong dịp cả nước đang từng bừng tiến tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Trong quá trình viết tập diễn ca, tác giả đã luôn bám sát từng bài thuốc, vị thuốc, từng chứng bệnh, vì đây trước hết là một tập sách khoa học về y học. Tác giả cũng rất chú trọng ngôn từ sao cho giản dị, trong sáng, dễ hiểu, dễ phổ biến tới đông đảo nhân dân. Mỗi một chứng bệnh đều được nêu rõ nguyên nhân, triệu chứng bệnh và cách chữa trị. Có bệnh tác giả giới thiệu đến 2-3 bài thuốc chữa cho thuận tiện với từng hoàn cảnh. Có nhiều bài ông đã chọn lời, cấu tứ cho mượt mà, bóng bẩy, ý nhị nhưng không hề sai lạc nội dung bài thuốc.

Viết theo thể thơ lục bát là rất khó, ông đã cố gắng diễn tả về cách sử dụng thuốc, liều dùng thuốc chi tiết tới đồng cân, đồng lạng cụ thể... nhưng cũng có bài thuốc phải dùng đến chú thích cho thật rõ ràng. Đó cũng là điều tất nhiên của người làm thơ, nhất lại là diễn ca khi viết về vấn đề cụ thể. Cũng có nhiều bài suôn sẻ như trong bài thuốc chữa về bệnh sởi:

Mạch môn, đậu đỏ, củ mài

Lời ca có những khi tươi vui, hóm hỉnh, khiến người đọc dễ nhớ, nhớ lâu và đọc thấy vui, chẳng hạn:

Hai lần nước sắc mang sang

Viết song tập diễn ca, chắc hẳn tác giả cũng rất vui và tâm đắc sau một quá trình dài chiêm nghiệm, trăn trở, dày công sưu tầm nghiên cứu, lưu giữ, bảo tồn và phát triển các bài thuốc Nam, một di sản quý giá của dân tộc. Chính vì thế ông đã viết:

Khuya đèn tay giở từng trang

Trong diễn ca "Thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư" của cử nhân - lương y Nguyễn Hoán là một đóng góp mới với hình thức phổ biến kiến thức Nam y bằng thơ ca, thật đáng trân trọng và ghi nhận. Tập diễn ca đã được người trong nghề đánh giá cao. Đây là tập diễn ca bổ ích và lý thú, là một trong những công trình chào mừng Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, chào mừng kỷ niệm 55 năm ngày Thầy thuốc Việt Nam (27-2-1955 - 27-2-2010), cũng là một trong những việc làm cụ thể thực hiện Chỉ thị số 24/CT ngày 4-7-2008 của Ban Bí thư Trung ương Đảng "Về phát triển nền Đông y Việt Nam và Hội Đông y Việt Nam trong tình hình mới".

Hy vọng và chờ đón tập hai của ông sớm được ra mắt bạn đọc!

Thanh Thản